Hoofdstuk 9 · begin 1944 – mei 1945

Niemes / Heidedörfel: het langste jaar

Vanaf begin 1944 tot de bevrijding werkte Gerardus in Heidedörfel bij Niemes (nu Mimoň), zijn langste verblijf, ruim een jaar. Op zijn registratieformulier omschreef hij het werk als “fabrieksarbeid (houtbewerking)”. Dit was vrijwel zeker de Melderwerke, een houtfabriek die als Arbeitskommando 258 onder Stalag IV-C viel. Niemes (de stad met de fabriek) en Heidedörfel (het dorp waar hij was ingekwartierd) waren twee aparte plekken; zijn loonstroken vermelden “Niemes-Heidedörfel”.

Het dagelijks leven liet sporen na die hij bewaarde: kampgeld, loonstroken (verwerkt door de administratie in Teplitz-Schönau), en een boterpakket uit Argentinië, gestuurd door het Comité Pro Holanda in Buenos Aires (ontvangen 25 augustus 1944). Op 15 augustus 1944 werd zijn persoonsbewijs ingenomen, wat een standaardprocedure was.

Loonstrook, Arbeitskommando Heidedörfel, 5 maart 1945. — Loonstrook (Gutschriftsanzeige), Arbeitskommando Heidedörfel, 5 maart 1945, zijn laatste.

Kampgeld, 2 Reichsmark. — Kampgeld (Lagergeld), 2 Reichsmark, alleen geldig binnen het kampsysteem.

Kwitantie: op 15 augustus 1944 werd zijn persoonsbewijs ingenomen. — Kwitantie: op 15 augustus 1944 werd zijn persoonsbewijs ingenomen door de bewakingseenheid (3. Komp. Ldsch.-Btl. 368), getekend door Uffz. Rumpler.Bron: familiebezit.

Briefhoofd van de Melder-Werke G.m.b.H., Werk für Holzverarbeitung Niemes, 1 februari 1944. — Briefhoofd van de **Melder-Werke G.m.b.H., Werk für Holzverarbeitung Niemes** (1 februari 1944), de houtfabriek waar Gerardus werkte. Onderaan getekend met “Heil Hitler!”. Bron: bewaard briefhoofd Melder-Werke.

Achtergrond · het kampsysteem

Eén Stalag, verspreide werkkampen: IV-C en Wistritz

Heidedörfel was geen zelfstandig kamp, maar een Arbeitskommando (werkdetachement) van Stalag IV-C. Dat Stalag was niet één plek: het hoofdkamp stond in Wistritz (nu Dubí), en daaronder vielen tientallen verspreide werkkampen in de regio, waaronder Brüx, Görkau en Niemes/Heidedörfel. Wistritz zelf was vooral een administratief centrum; gewerkt en geleefd werd er in de Arbeitskommandos. Daarom staat op opa’s loonstroken “Arb. Kdo. Niemes-Heidedörfel”, terwijl het overkoepelende kamp Stalag IV-C was.

Op zijn papieren staat daarnaast vaak XI-A. Dat is geen tegenspraak: 107709 XI-A was zijn persoonlijke krijgsgevangenennummer, dat hij kreeg in zijn éérste kamp, Stalag XI-A Altengrabow, en dat de hele oorlog bij hem bleef. “IV-C” verwijst dus naar het kamp waar hij op dat moment onder viel, “XI-A” naar zijn vaste nummer van het begin.

Achtergrond · de fabriek

Arbeitskommando 258: de Melderwerke

Een Rode Kruis-inspectie van 23 januari 1945 bevestigt dat de gevangenen hier in een houtfabriek werkten, 10 à 11 uur per dag, geen werk op zondag; de inspecteur beoordeelde het kamp als “a good one”. De naam blijkt te verwijzen naar een bestaand bedrijf: de Melder-Werke GmbH, Werk für Holzverarbeitung in Niemes, met filialen in Freistadt en Wenen. Het bedrijf werd in juli 1939 “geariseerd”, onteigend van zijn Joodse eigenaren, en het bedrijfsdossier is bewaard in het archief van de Bank der Deutschen Luftfahrt, wat sterk wijst op houtproductie voor de Duitse vliegtuigbouw.

Of de oude zagerij aan de rivier de Ploučnice bij Heidedörfel letterlijk hetzelfde complex is als (een deel van) de Melder-Werke, is op dit moment niet met zekerheid vast te stellen.

Achtergrond · inspectierapport

Overbevolking en zondagsarbeid: de inspectie van oktober 1944

Een eerder bezoek, midden in Gerardus’ tijd hier, schetst een minder gunstig beeld. Op 23 oktober 1944 inspecteerde een afgevaardigde van de Zweedse gezantschap, de beschermende mogendheid, Stalag IV-C. In Arbeitskommando “Heidedörfel-Niemes” zaten toen 43 Nederlandse krijgsgevangenen. De vertrouwensman klaagde over overbevolking van de barakken. En als enige kamp in het hele Stalag werd hier geregeld op zondag gewerkt; daartegen tekende de Zweedse afgevaardigde uitdrukkelijk bezwaar aan, met verwijzing naar de Conventie van Genève. De werkweek in dit Stalag lag tussen de 60 en 72 uur.

Dit schuurt met het Rode Kruis-rapport van januari 1945 hierboven (“geen werk op zondag”, “a good one”). De twee bezoeken liggen drie maanden uit elkaar; mogelijk werd de zondagsarbeid na het Zweedse bezwaar gestaakt. Zeker is dat niet, maar het laat zien dat het beeld in de tijd verschoof, en dat opa’s kamp niet onverdeeld “goed” was.

“Daar zat van alles in. Koffie, van alles, kaas en sigaretten… Dat is echt lekker, hoor.” Jo van der Broeke, over de Rode Kruis-pakketten

BronnenAusweis-kwitantie, loonstrook, Lagergeld, Buenos Aires-postkaart, groepsfoto’s (familiebezit) · Rode Kruis-rapport Stalag IV-C, jan. 1945 (Pegasus Archive) · inspectierapport Zweedse gezantschap (beschermende mogendheid), Stalag IV-C, 23–24 okt. 1944, weergegeven in het dagboek Van der Kolff (krijgsgevangen.nl) · The Prisoner of War, mei 1945 (IBCC) · Melder-Werke GmbH (Deutsche Digitale Bibliothek / Bundesarchiv R 8121/382) · interview Van der Broeke.