Hoofdstuk 7 · zomer 1943

Wegvoering naar het oosten

Handgeschreven lijst van alle plaatsen die Gerardus doorkruiste, met hun land erbij. — Gerardus schreef zelf alle plaatsen op die hij doorkruiste, met hun land erbij.

Kaart van Wehrkreis IV rond Dresden, met de Stalags IV-A tot en met IV-G. — Ter oriëntatie: **Wehrkreis IV** rond Dresden, met de Stalags IV-A t/m IV-G. Gerardus belandde hier in **IV-B** (Mühlberg) en viel later onder **IV-C** (Wistritz, met de werkkampen in Brüx en Niemes).Bron: historische kaart.

Personalkarte van Gerardus, met zijn krijgsgevangenennummer 107709 XI-A. — Zijn Personalkarte. Hier kreeg hij zijn krijgsgevangenennummer: 107709 XI-A.Bron: NIMH, NL-HaNIMH_1001_P7508.

Ansichtkaart uit 1913 van het Truppenübungsplatz Alten-Grabow, met de keuken en barakken. — Het oefenterrein Alten-Grabow, hier op een ansichtkaart uit 1913 met de keuken en golfplaatbarakken. Dit terrein werd in de oorlog Stalag XI-A, waar Gerardus in 1943 als krijgsgevangene werd geregistreerd.Bron: ansichtkaart A. Heinemann, Loburg (1913), Zeno.org via Wikimedia Commons (publiek domein).

Vanuit Amersfoort werd Gerardus per trein naar Duitsland gebracht. Zijn eerste kamp was Stalag XI-A Altengrabow (Saksen-Anhalt), waar hij op 20 juni 1943 aankwam, werd geregistreerd en zijn permanente krijgsgevangenennummer kreeg: 107709 XI-A. Op 4 juli 1943 werd hij overgebracht naar Stalag IV-B Mühlberg aan de Elbe, het grootste krijgsgevangenenkamp op Duitse bodem. Daar onderging hij op 10 juli 1943 een medische keuring met een longfoto; de uitslag was “Ohne Befund” (geen tuberculose).

Bij aankomst in een Stalag werden de gevangenen kaalgeschoren en kregen ze een oud militair jasje met een rode driehoek op de rug, het kenteken van de krijgsgevangene.

“…bereikten wij het kamp (het zogenaamde Vor-Lager) en zag men dat dit alles omgeven was met prikkeldraad, zodat van dit moment ons vrijheid ontnomen was.” De commandant kondigde aan dat ze voor de Arbeitseinsatz werden ingezet: “Arbeid als inzet tegen het communisme”, “waarna een flink gebrom naar voren kwam”. Arie Jonkers (kgf. 107735, 5 R.I.), dagboek, Altengrabow, 20 juni 1943

Een andere blik op datzelfde moment: een krijgsgevangene die al in het kamp zat, zag Gerardus’ groep aankomen. “Moe en vuil van de lange reis”, schrijft hij, mannen die “ruim 24 uren in de trein gezeten” hadden. Jan Deremaux (kgf. 107353), dagboek, Altengrabow, 20 juni 1943, ca. 19.00 uur

Interieur van de voormalige paardenstallen van Stalag XI-A Altengrabow. — De voormalige **paardenstallen** van Stalag XI-A Altengrabow, waar de Nederlandse krijgsgevangenen bij aankomst sliepen.Bron: Beeldbank NIMH.

Een verweerde deur van het stalgebouw in Altengrabow. — De deur van het stalgebouw in Altengrabow.Bron: Beeldbank NIMH.

Een lotgenoot uit precies dezelfde dagen, soldaat Leo van den Brink, beschreef het leven in die stallen: “We worden ondergebracht in vroegere paardenstallen en slapen op ruwhouten planken met 33 man naast elkaar en 3 hoog boven elkaar. Per stal 400 man.” Om elke stal lag een dubbele rij prikkeldraad, en “’s avonds wordt er op iedere hoek een mitrailleur opgesteld”. De ochtend begon hard: “De volgende dag worden we om vijf uur gewekt met een afgrijselijk ‘aufstehen’. We worden kaalgeschoren.” Daarna volgde de ontluizing en een warm bad, terwijl hun kleding werd gegast en ze werden ingeënt tegen pokken en tyfus. Leo van den Brink (kgf. 106057), opgetekend door zijn zoon, Altengrabow, zomer 1943

Achtergrond · het transport, 4–5 juli 1943

De nacht naar Mühlberg

Op zondag 4 juli 1943 vertrokken minstens 2.306 man in twee gescheiden transporten vanuit Altengrabow naar Mühlberg, het eerste grote Nederlandse transport naar dat kamp. Vanaf 05.30 uur appèl op het sportveld: namen en nummers werden stuk voor stuk afgeroepen, ieder kreeg een karig reisrantsoen mee, een halve bonensoep, een half brood en een derde blik vlees. Van het tweede transport, dat rond 17.00 uur vertrok, is precies bekend hoe de reis verliep: 42 man per veewagon, de hele nacht zittend op de grond of op de koffers, aankomst rond zeven uur ’s ochtends op 5 juli. In welk van de twee transporten Gerardus zelf zat, is niet vast te stellen, maar het geeft een goed beeld van hoe die nacht voor hem verlopen moet zijn.

“Het eten is 100% beter dan in Altengrabow.” De Fransen, zelf jaren eerder uitgehongerd, deelden er royaal hun Rode Kruis-eten; toch bleef de honger, en sommigen zochten “de aardappelschillen van anderen bij elkaar” om die op te eten. En de keuring laat zich tot op de dag volgen: op 9 juli “Heden is een röntgenfoto gemaakt van onze longen”, en op 10 juli “een röntgenonderzoek gehad”, exact de datum van Gerardus’ eigen röntgenonderzoek (uitslag “Ohne Befund”). Arie Jonkers (kgf. 107735, 5 R.I.), dagboek, Stalag IV-B Mühlberg, juli 1943

De poort van Stalag IV-B Mühlberg. “Ingang.”Bron: Dick W.B. van Maarseveen.

Honderden krijgsgevangenen met bagage opgesteld op het terrein van Stalag IV-B Mühlberg, 1943. — Krijgsgevangenen met hun bagage, opgesteld op het uitgestrekte terrein van Stalag IV-B Mühlberg (1943).Bron: Beeldbank NIMH (nr. 80287).

Krijgsgevangenen wachtend langs de trein bij Mühlberg, 1943. — Wachtend langs de trein bij Mühlberg (1943); van hieruit werden de mannen verder verdeeld over de Arbeitskommandos.Bron: Beeldbank NIMH.

Het schemerige interieur van een houten barak in Stalag IV-B Mühlberg, 1943. — In een van de houten barakken van Stalag IV-B Mühlberg (1943), tussen de kisten en bagage.Bron: Beeldbank NIMH.

Achtergrond · de keuring

Waar de keuring voor diende

Die longfoto was geen gewone gezondheidscontrole, maar een selectie voor de arbeidsinzet. Wie in Mühlberg “einsatzfähig” (inzetbaar) werd verklaard, ging door naar de Arbeitskommandos, de werkkampen. Wie werd afgekeurd (“Dienst Unfähig”), werd in Mühlberg verzameld in afwachting van een Heimkehr-transport terug naar Nederland. Een medegevangene die in Mühlberg bleef, soldaat Bas Brouwer, beschreef die keuringen, en zijn eigen pogingen om afgekeurd te worden, uitvoerig in zijn dagboek.

Voor Gerardus pakte het anders uit: zijn “Ohne Befund” (10 juli 1943) en even later het stempel “voll einsatzfähig” (6 september 1943) plaatsten hem aan de arbeidskant van die selectie. Daarmee stond vast dat zijn oorlog níét naar huis, maar naar de dwangarbeid in Brüx en Niemes zou voeren.

Achtergrond · een officieel protest

Hoe het er in die weken aan toe ging

Midden in Gerardus’ eigen verblijf, op 18–19 augustus 1943, diende de Nederlandse hoofdvertrouwensman in Mühlberg, soldaat Jacobus van Namen (kgf. 107300), een formele protestbrief in bij de Zweedse gezant, als beschermende mogendheid. Daarin klaagde hij over ondervoeding, diarree en duizelingen onder de krijgsgevangenen, over Duitse militairen die “sloegen met een gummistok, klapten in het gezicht, bedlegerige krijgsgevangenen met een pistool bedreigden en stootten”, over wekenlange censuurvertraging op de post, en over onderofficieren die tegen de Conventie van Genève in werden ingezet voor graafwerk en het reinigen van met wandluizen besmette barakken. Op 27 augustus 1943 vertrok Gerardus’ eigen transport, minstens 249 man, naar Brüx (zie hoofdstuk 8): twee onafhankelijke bronnen bevestigen dit aantal en die datum.

Officiële dislocatielijst van Nederlandse krijgsgevangenen, 24 september 1943. — De officiële dislocatielijst van **24 september 1943**: waar de Nederlandse krijgsgevangenen zaten, let op **IV-B Mühlberg (2.652)** en **IV-C Brüx (367)**, de kampen van Gerardus.Bron: NIMH, NL-HaNIMH_444_129.

Naoorlogse lijst (16 januari 1948) van kampen waarin Nederlandse krijgsgevangenen geïnterneerd waren. — Een naoorlogse **lijst van kampen** (*Liste de camps dans lesquels ont été internés des Hollandais prisonniers de guerre*), gevoegd bij een brief van 16 januari 1948. De lijst noemt 31 Stalags en Oflags met hun plaatsnaam. Drie ervan zijn de kampen die Gerardus doorliep: **Stalag XI-A = Altengrabow**, **Stalag IV-B = Mühlberg** en **Stalag IV-C = Wistritz**.Bron: Nationaal Archief, Den Haag, toegang 2.19.310 (Het Nederlandse Rode Kruis, Centrale Documentatie), inv.nr. 1346; naoorlogse opgave (Serv. Holl. III/1338, 16 januari 1948).

Groepsfoto met onder anderen Bert van Dongen; opnameplek onzeker, vermoedelijk rondom Mühlberg of in de Brüx-omgeving. — Groepsfoto met o.a. Bert van Dongen. De opnameplek is waarschijnlijk Mühlberg, maar kan eventueel ook in Brüx (zie hoofdstuk 8), waar Gerardus en Bert elkaar opnieuw troffen.

Gerardus met medegevangenen, vermoedelijk rondom Stalag IV-B Mühlberg.

Achterkant van de groepsfoto met handgeschreven boodschap van Bert van Dongen. — De achterkant: “Vergeet je oude agent niet Gerard, Bert van Dongen.”

Achtergrond · een artiest in het kamp

Wie was Bert van Dongen?

Onder de medegevangenen die Gerardus in Mühlberg trof, was Bert van Dongen, artiestennaam van Abraham Jacob “Albert” Cohen (Amsterdam 1915–1982), een bekende Nederlandse zanger en revueartiest uit een Joods gezin. Als Joods artiest ontkwam hij aan deportatie doordat hij als krijgsgevangene in Stalag IV-B Mühlberg terechtkwam, waar hij optrad voor Nederlandse krijgsgevangenen. In de Duitse kampadministratie staat hij als korporaal Albert J. Cohen, kgf. 96761 (18e Regiment Infanterie), gevangengenomen op 15 juli 1943 in Amersfoort. In het kamp was hij vertrouwensman. Hij schreef een persoonlijke boodschap voor “Gerard” op de achterkant van deze groepsfoto. Na de oorlog werd hij landelijk bekend; zijn dochter is cabaretière Mady Misset. Een medegevangene legde zo’n optreden op 26 juli 1943 vast in zijn dagboek:

“Hierna komt Bert van Dongen aan de beurt, die springt jeugdig vlug erop. In plusfours met rode driehoek op rechterbeen …, gymschoentjes, polohemd met opgestroopte mouwen.” Hij vertelde moppen en zong “O, mooie Westertoren” en, met accordeonbegeleiding, het mooie “Daddy”: “Doodstil. We genieten! Donderend applaus.” Arie Jonkers (kgf. 107735, 5 R.I.), dagboek, Stalag IV-B Mühlberg, 26 juli 1943

BronnenReislijst, Personalkarte (NIMH), Gesundheitskarte, groepsfoto met Bert van Dongen (familiebezit); dislocatielijst NL-krijgsgevangenen 24 sept 1943 (NIMH, NL-HaNIMH_444_129); naoorlogse kampenlijst (Serv. Holl. III/1338, 16 januari 1948; Nationaal Archief, toegang 2.19.310, Nederlandse Rode Kruis / Centrale Documentatie, inv.nr. 1346); interview Van der Broeke; Bert van Dongen via joodsamsterdam.nl; kampfoto's paardenstallen Altengrabow en transport/barak Mühlberg (Beeldbank NIMH); krijgsgevangen.nl / Verzwegen oorlogsjaren (Van Hoppe & Van der Most) voor Altengrabow en Mühlberg; ooggetuige: Dagboek Arie Jonkers (kgf. 107735, 5 R.I.), via krijgsgevangen.nl; ooggetuige Altengrabow (paardenstallen): relaas Leo van den Brink (kgf. 106057), opgetekend door Kees van den Brink; de medische keuring als selectie voor de arbeidsinzet: dagboek Bas Brouwer (NIMH coll. 444, inv. 56); aankomstdatum, sterfgeval Tolboom, het transport van 4-5 juli 1943, de protestbrief van Van Namen (18-19 augustus 1943) en de onafhankelijke bevestiging van het Brüx-transport (27 augustus 1943): E. van der Most, Stalag XI-a Altengrabow / Stalag XI-a/z Gross Lübars en Stalag IV-b Mühlberg (chronologieën op basis van ego-documenten, 2024), o.b.v. Nationaal Archief coll. 2.13.98; ooggetuige van Gerardus' eigen aankomst (20 juni 1943) en de nuance over twee gescheiden transporten op 4 juli: Dagboek 1943-1945, Jan Deremaux (kgf. 107353), bewerkt door E. van der Most (2022); zie de onderzoeksdossiers.