Hoofdstuk 13 · na 1945

Thuis & het zwijgen

Verlofpas, Departement van Oorlog, 11 september 1945. — Verlofpas, Departement van Oorlog / Centraal Indeelingsbureau, 11 september 1945.

Belastingbrief, 10 oktober 1946, over de omzetting van zijn kampverdienste. — Belastingbrief, 10 oktober 1946: zijn laatste kampverdienste van RM 100 mocht worden omgezet naar ƒ 75,36.

Gerardus keerde terug naar de Vincent van Goghstraat in Amsterdam. In september 1945 werd hij gedemobiliseerd. Zoals veel voormalige krijgsgevangenen van de lichting ’43 sprak hij later weinig over zijn jaren in Duitsland. Dat zwijgen had verschillende oorzaken. De ervaringen van krijgsgevangenschap en dwangarbeid waren ingrijpend en vaak moeilijk onder woorden te brengen. Bovendien kregen hun verhalen in de naoorlogse jaren relatief weinig aandacht. De wederopbouw, het verzet, de Holocaust en andere oorlogservaringen bepaalden grotendeels het nationale oorlogsverhaal, waardoor de geschiedenis van de krijgsgevangenen lange tijd op de achtergrond bleef. Pas tientallen jaren later, mede dankzij historisch onderzoek van het NIMH en persoonlijke getuigenissen, kwam er meer erkenning voor wat deze groep had doorgemaakt.

Gerardus was niet de enige die zweeg. Een lotgenoot uit Stalag XI-A, soldaat Leo van den Brink, vatte het voor zijn kinderen zo samen: “Ik was soldaat. Ik wilde en wil er niet over praten. Het heeft me diep beschadigd. Het was een horror-film.” Ook hij vertelde nooit over zijn gevangenschap. Het is een patroon dat hele gezinnen kennen: vaders die meenamen wat ze nooit konden uitspreken. Leo van den Brink (kgf. 106057), opgetekend door zijn zoon

Gerardus met Elisabeth Plaggenburg-van Diemen voor hun huis, 30 augustus 1951. — Gerardus met Elisabeth Plaggenburg-van Diemen, 30 augustus 1951. Het gewone leven werd weer opgepakt.Bron: familiebezit.

Gerardus en zijn broer Wim samen in een tuin, 1975. — Gerardus en een van zijn vrienden Wim in 1975.

Achtergrond

De ontvangst na thuiskomst

Toen de Nederlandse krijgsgevangenen in het voorjaar van 1945 terugkeerden, waren de eerste emoties vooral die van opluchting en blijdschap. Via opvangcentra, zoals de Van Hornekazerne in Weert, werden zij geregistreerd, medisch gecontroleerd en voorzien van eten, kleding en reisdocumenten voordat zij naar huis konden. Voor velen volgde daarna een emotionele hereniging met familie en vrienden, die soms jarenlang in onzekerheid hadden geleefd.

De maatschappelijke ontvangst was echter minder eenduidig. Veel Nederlanders waren zich nauwelijks bewust van de omstandigheden waaronder de militairen van de lichting ’43 twee jaar lang als krijgsgevangene hadden geleefd en gewerkt. Sommigen vonden dat zij zich in 1943 niet hadden moeten melden, zonder te beseffen dat weigering grote risico's met zich meebracht en dat velen zich uit plichtsgevoel of uit zorg voor hun gezin hadden gemeld. Zulke misverstanden kwamen voor, maar waren zeker niet overal de norm.

In de jaren na de oorlog bleek vooral dat de ervaringen van de oud-krijgsgevangenen relatief weinig aandacht kregen. De wederopbouw, de verhalen van het verzet, de Holocaust en de Hongerwinter bepaalden grotendeels het nationale oorlogsverhaal. Veel voormalige krijgsgevangenen spraken daardoor nauwelijks over hun eigen ervaringen, of hadden het gevoel dat er weinig belangstelling voor was. Pas tientallen jaren later kwam er meer erkenning voor hun lot en hun bijdrage aan de Nederlandse oorlogsgeschiedenis.

BronnenDemobilisatiedocumenten (familiebezit); NIMH; het zwijgen als gedeeld patroon: relaas Leo van den Brink (kgf. 106057), opgetekend door Kees van den Brink.