Verantwoording

Bronnen

Dit verhaal is samengesteld uit Gerardus’ eigen nalatenschap, aangevuld met archiefonderzoek en openbare bronnen. Hieronder staat per categorie waar de informatie vandaan komt. Zie ook Over deze site voor de werkwijze.

Een deel van Gerardus' bewaarde documenten, uitgestald: keuringsoproep, oorlogszakboekje, soldatenhandboeken, verlofinstructie en een groepsfoto. — Een deel van het bewaarde archief: de keuringsoproep voor de dienstplicht (lichting 1939), zijn oorlogszakboekje, twee soldatenhandboeken (nr. 72a/72b), de verlofinstructie van de commandant, en een groepsfoto.

★ Primaire bron

Gerardus’ eigen nalatenschap

De bewaarde documenten, foto’s en handgeschreven aantekeningen van Gerardus Plaggenburg (familiebezit), aangevuld met zijn NIMH-persoonsdossier (NL-HaNIMH_1001_P7508).

Dit is de kern van het verhaal, vrijwel alle persoonlijke feiten komen hiervandaan. Alle bronnen hieronder zijn aanvullende, ondersteunende context.

Archieven & instellingen

NIMHNederlands Instituut voor Militaire Historie, persoonsdossier; ooggetuigenverslagen NL-HaNIMH_444_163 (P. van Zijp) en NL-HaNIMH_444_175 (Alois Probst); dislocatielijst NL-HaNIMH_444_129.
Nationaal ArchiefDen Haag. Staat van dienst / controlelijst (Model No. 86), toegang 2.13.259 (Ministerie van Defensie, Staten van Dienst van militairen van de Koninklijke Landmacht, geboortejaren 1911–1920), inv.nr. 50160. Naoorlogse lijst van krijgsgevangenkampen (1948), toegang 2.19.310 (Het Nederlandse Rode Kruis, Centrale Documentatie), inv.nr. 1346.
NIODDagboek H.C. Wellens (Brüx, 1943).
BundesarchivMelder-Werke GmbH, Niemes, dossier R 8121/382 (via Deutsche Digitale Bibliothek).
Pegasus ArchiveRode Kruis-inspectierapport Stalag IV-C, januari 1945.
IBCC Digital ArchiveThe Prisoner of War, mei 1945 (officieel blad Brits Rode Kruis), Kommando 258 Niemes.
Památkový KatalogTsjechisch monumentenregister, gebouw bewakingseenheid, č.p. 658 (nu Liberecká 658/61, Česká Lípa).
SOkA Mladá BoleslavStaatsarchief, fonds Národní výbor Bělá pod Bezdězem (1945), m.b.t. de ozdravovna (lopend onderzoek).

Online bronnen & naslagwerken

Krijgsgevangen.nlStandaardwerk Verzwegen oorlogsjaren (J. van Hoppe & E. van der Most, 2021), gebaseerd op NA, NIMH en NIOD: de verklaring op erewoord (1940), de terugvoering van 1943, en de kampen (Altengrabow XI-A, Mühlberg IV-B, Wistritz IV-C, STW Brüx).
E. van der Most (2023–2024)Drie gedetailleerde chronologieën op basis van ego-documenten en Nationaal Archief coll. 2.13.98: Stalag XI-a Altengrabow / Stalag XI-a/z Gross Lübars en Stalag IV-b Mühlberg (beide 2024, aankomst-/vertrekdata, het transport van 4-5 juli 1943 en het sterfgeval Tolboom), en Besondere Krankheitsgeschichten und Ärztliches Geheimnis (2023, medische verslagen Brüx: arbeidsomstandigheden, calorieën en de bombardementen van 12 mei 1944 en 5 maart 1945 met naamlijsten).
Dagboek Jan Deremaux (2022)Dagboek 1943-1945, Jan Deremaux (kgf. 107353), bewerkt door E. van der Most: ooggetuige van Gerardus' eigen aankomst in Altengrabow (20 juni 1943), de nuance over twee gescheiden transporten naar Mühlberg (4-5 juli 1943), en meerdere Brüx-transportgolven die zomer.
Oorlogsbronnen.nlTerugvoeren in krijgsgevangenschap, 1943.
TracesOfWar / CanonApril-meistakingen 1943 en het Politiestandrecht.
L. Uijterschout (1980)“De Afsluitdijk en de Stelling van Den Helder, 10–15 mei 1940”, Militaire Spectator, kernbron over de detachementen bij Breezand en Breezanddijk, Den Oever en Kornwerderzand.
mei1940.org · Atlantikwall-WaddenSlag om de Afsluitdijk (1940): Den Oever, Kornwerderzand, Hr.Ms. Johan Maurits van Nassau.
westervoort1940.nl / TracesOfWarOorlogsorganisatie Nederlandse leger 1939–40; de 45e Reserve Grenscompagnie (21e Depot Bataljon, stellingreserve Kop van Noord-Holland).
Grebbeberg.nl / WikipediaBewapening Nederlandse leger 1940: geweer M.95 (Mannlicher, in licentie bij Hembrug), lichte mitrailleur M.20 (Lewis), zware mitrailleurs Schwarzlose M.08 en Vickers M.18.
Deutsche Digitale BibliothekBedrijfsrecord Melder-Werke GmbH.
WikipediaStalag XI-A, IV-B, IV-C; Boreček (Heidedörfel); Leitmeritz.
joodsamsterdam.nl / onsamsterdam.nlBert van Dongen (Abraham Jacob “Albert” Cohen).
mapy.com · Street ViewHedendaagse foto’s (kloosterkerk Česká Lípa; villa Litoměřice).

Ooggetuigen & dagboeken

Jo van der Broeke(geb. 1920), interview; dezelfde route Amersfoort → Mühlberg → Sudetenland.
Arie JonkersDagboek (kgf. 107735, 5 R.I.), via krijgsgevangen.nl; zelfde transport als Gerardus, Altengrabow XI-A en Mühlberg IV-B, juni–juli 1943 (o.a. ooggetuige van Bert van Dongens cabaret, 26 juli 1943).
H.C. WellensDagboek, Brüx STW, juli 1943 (NIOD).
Alois Probst“Ups and downs in 646 dagen”, Amersfoort → Mühlberg → Brüx (NIMH 444_175).
P. van Zijp“Krijgsgevangenenlager IV C in Brüx” (NIMH 444_163).
Leo van den BrinkRelaas (kgf. 106057), opgetekend door zoon Kees van den Brink; zelfde start (Wehrmachtslager Amersfoort) en opvangkamp Altengrabow XI-A als Gerardus, met een levendige beschrijving van de paardenstallen en van het naoorlogse zwijgen.
Bas BrouwerDagboek (NIMH coll. 444, inv. 56); beschrijft de medische keuringen in Mühlberg als selectie voor de arbeidsinzet.
Joop van der Kolff & Willem van LeeuwenDagboeken (kgf. 96797 resp. 98112), via krijgsgevangen.nl; STW Brüx (Lager 17/18), het Zweedse inspectierapport okt. 1944 (Heidedörfel-Niemes) en de bevrijding in het Stalag IV-C-gebied.
Rien KlijmijBrief (kgf. 97161); de bevrijding en terugtocht vanuit Arbeitskommando Brüx, mei 1945.

Beeldbronnen

Dick W.B. van MaarseveenFoto poort Stalag IV-B Mühlberg.
J.W.G. SaundersHandgetekende plattegrond Stalag IV-B.
Bibliotheca-AndanaOverzichtskaart Wehrkreis IV.
NPÚ Památkový KatalogFoto gebouw bewakingseenheid (Restaurace Arbes).
A. Heinemann, LoburgAnsichtkaart Truppenübungsplatz Alten-Grabow (1913), via Zeno.org / Wikimedia Commons (publiek domein).
Werner BuzanFoto gedenkteken Stalag XI-A, Altengrabow (CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons).
hermanengertyonline.nlFoto hedendaags gedenkpad Stalag IV-B Mühlberg.

Locaties vandaag

KloosterkerkBazilika Všech Svatých, Jeřábkovo nám. 1, Česká Lípa.
Leitmeritz-villaOsvobození 21, Litoměřice.
BewakingseenheidVoorheen Straße der SA 658 → nu Liberecká 658/61 (Restaurace Arbes), Česká Lípa.
Gedenkteken Stalag XI-AVoormalig kampterrein bij Altengrabow.
Gedenkpad Stalag IV-BVoormalig kampterrein bij Mühlberg (Elbe).
Monument Stalag IV-CDubí (voormalig Wistritz).
WerkkampHeidedörfel / Boreček, bij Mimoň.

Kaart & route

De tijdlijnkaart is gemaakt met Leaflet en kaartmateriaal van OpenStreetMap. De zwarte treinroute van Amersfoort naar Altengrabow is gebaseerd op de plaatsen die medegevangene Arie Jonkers in zijn dagboek noemt, en daarna over het werkelijke spoor getekend. Werkwijze:

Bron-routeDe plaatsnamen onderweg uit het dagboek van Arie Jonkers (19–20 juni 1943).
SpoorgeometrieDe feitelijke spoorlijnen (railway=rail) opgehaald uit OpenStreetMap via de Overpass API.
RoutebepalingPer traject het kortste pad over het spoornetwerk berekend (Dijkstra-algoritme), daarna vereenvoudigd (Douglas-Peucker) tot een vloeiende lijn.
KanttekeningDit volgt het spoor van nu. De hoofdlijnen liepen in 1943 vrijwel gelijk; het grotendeels opgeheven laatste stuk Loburg → Altengrabow volgt het dichtstbijzijnde nog bestaande spoor.

Documentaire

Wilt u weten hoe het er in de Stalags aan toeging? Bekijk dan de ooggetuigenverslagen in de documentaire “Prikkeldraad (Barbed Wire)” van Bob Entrop.

“Barbed Wire”, documentaire van Bob Entrop met ooggetuigenverslagen (via YouTube).

Let opWaar iets onzeker is, staat dat in het verhaal expliciet vermeld. Sommige hedendaagse foto’s en kaarten zijn van derden; rechten berusten bij de genoemde makers.