Hoofdstuk 4 · mei 1940

De meidagen 1940: Breezanddijk en de Afsluitdijk

Toen Duitsland op 10 mei 1940 Nederland binnenviel, lag het zwaartepunt van de grondstrijd op de Afsluitdijk. Gerardus’ 45e Reserve Grenscompagnie lag als stellingreserve in juist dit gebied, met één sectie vooruitgeschoven op de dijk bij Breezanddijk, dat op 12 mei werd gebombardeerd. Na de capitulatie van 14 mei werd hij, zoals de meeste dienstplichtigen, naar huis gestuurd.

Achtergrond · uit de bron

Breezand en Breezanddijk: vooruitgeschoven en kwetsbaar

De verdediging van de Afsluitdijk leunde op twee bolwerken, Kornwerderzand (oost) en Den Oever (west). Daartussen, halverwege de dijk, lag een veel zwakker punt: precies waar Gerardus’ foto’s hem plaatsen. Het standaardwerk over deze sector, een studie in de Militaire Spectator, beschrijft het zo:

“Halverwege die beide stellingen, bij de werkhaven Breezanddijk, was een zwak detachement gelegerd dat voor zijn taak, het tegengaan van landingen die de rug van Kornwerderzand zouden kunnen bedreigen, niet kon beschikken over duurzame versterkingen, maar in voorkomend geval zou moeten optreden zonder noemenswaardige dekking.”

Ook op het vasteland, bij Breezand, lag zo’n detachement, al even onbeschermd. Toen de Duitse luchtaanvallen op 12 mei 1940 begonnen:

“Datzelfde lot trof het detachement Breezand waar evenwel in het geheel geen dekking was. Dat deed de leiding in Den Helder besluiten Breezand te ontruimen en de bewaking daar op te dragen aan een patrouille die gedurende de duisternis daar zou staan doch overdag dat risico niet behoefde te lopen.”

Bron: L. Uijterschout, “De Afsluitdijk en de Stelling van Den Helder, 10–15 mei 1940”, Militaire Spectator (1980).

Soldaten die stellingen aanleggen op de Afsluitdijk. — Stellingen maken op de Afsluitdijk.

Groep soldaten binnen, op wacht in Breezanddijk aan de Afsluitdijk. — Op wacht in Breezanddijk (Afsluitdijk).

Achtergrond

De meidagen 1940: de slag om de Afsluitdijk

Op 10 mei 1940 viel Duitsland Nederland binnen. Op de noordelijke vleugel stond de Duitse 1. Kavalleriedivision onder generaal-majoor Feldt, de laatste Wehrmacht-eenheid met nog bereden eskadrons, met de opdracht Noord-Nederland te nemen en de Afsluitdijk te “vermeesteren”. Op 11 mei bereikte zij de kop van de dijk. Eerst moest de Wonsstelling vallen, een haastig opgeworpen, zwakke linie in Friesland; die werd op 12 mei onder de voet gelopen, waarna de verdedigers zich terugtrokken op Kornwerderzand of over het IJsselmeer ontkwamen naar Medemblik en Enkhuizen.

Het bolwerk aan de oostkant, Stelling Kornwerderzand, gold als een van de modernste van Nederland: zeventien betonnen kazematten (muren van 3 meter), een tankversperring van stalen “asperges” over de volle dijkbreedte, prikkeldraad en landmijnen, bemand door zo’n 225 man onder kapitein C.F.J. Boers. De echte aanval kwam op 13 mei: na een artilleriebeschieting vanaf 17.20 uur rukten Duitse wielrijders over de kale dijk op. De verdedigers hielden hun vuur in tot de aanvallers tot op 750 meter genaderd waren en openden toen, eerst uit één enkele kazemat, een vuur waartegen de wielrijders “op de open dijk vergeefs naar dekking zochten”. De aanval liep vast; tegen 19.30 uur liet Boers het vuren staken.

Op 14 mei kwam de redding van zee. Omdat de stelling zelf geen artillerie had, werd een ongekende oplossing bedacht:

“…de enkele dagen eerder binnengelopen kanonneerboot H.M. Johan Maurits van Nassau, bewapend met drie kanons van 15 cm, zou fungeren als drijvende batterij en van een punt benoorden de Afsluitdijk de artilleriebestrijding verzorgen. […] Na een honderdtal schoten waren de Duitse batterijen tot zwijgen gebracht, tot verbijstering van de divisiestaf die niet begreep vanwaar die zware artillerie zo plotseling de balans kon doen doorslaan.”

De kanonneerboot moest terug toen er vliegtuigen naderden; op haar latere tocht naar Engeland verging ze alsnog door een bombardement ter hoogte van Petten. Kornwerderzand bleef onneembaar, de onthutste Duitsers doopten de dijk om tot “der verdammte Damm” en “der Totendeich” (de dodendijk). In zijn eigen verslag van de krijgsverrichtingen noteerde chef-staf Uijterschout de cijfers: aan Duitse zijde zo’n 2.000 à 2.700 doden en gewonden, terwijl de eigen verliezen “zeer gering” bleven. Bij één aanval over de kale dijk werden van de 600 deelnemers er 370 gedood en 120 gewond door slechts twee 5-cm-kanonnen in één kazemat; de Duitsers noemden de kazematten “gelijkwaardig aan die in de Westwall”. De stelling viel nooit en legde pas de wapens neer ná het algehele capitulatiebevel van 14 mei. Den Helder zelf kreeg vooral Luftwaffe-bombardementen te verduren.

Met citaten uit: L. Uijterschout, “De Afsluitdijk en de Stelling van Den Helder, 10–15 mei 1940”, Militaire Spectator (1980).

Rapport Detachement Breezanddijk, 22 mei 1940, met in de legeringslijst 'Kantonnierswoning, sectie 45e Res. G.C.' — Het **“Rapport Det. Breezanddijk”** (22 mei 1940) van Reserve 1e Luitenant N. Bruin. In de legeringslijst van het complex staat: *“Kantonnierswoning, sectie 45e Res. G.C.”*, opa’s eigen compagnie.Bron: NIMH, collectie 409 (gevechtsverslagen mei 1940), nr. 462/017.

Fragment van de troepenopstellingskaart van de Stelling van Den Helder, 10 mei 1940, met bij Breezand de aantekening '45 Res. G.C. + 1 S. Zw. Mitr. (Stellingsreserve)'. — Een fragment van de officiële **troepenopstellingskaart van de Stelling van Den Helder** (10 mei 1940, 3.00 uur). Bij **Breezand** staat opa’s eenheid met de hand ingetekend: *“45 Res. G.C. (1 à 2 Sn) + 1 S. Zw. Mitr. (Stellingsreserve)”*. Het gros van zijn compagnie lag hier dus als reserve, terwijl één sectie was afgesplitst naar Breezanddijk. In welke sectie Gerardus zat, blijft onbekend.Bron: NIMH, collectie 409, nr. 461/001 (rapport Stelling van Den Helder, Schout-bij-Nacht H. Jolles).

Achtergrond · uit het gevechtsverslag

12 mei 1940: de beschieting van Breezanddijk

Het detachement Breezanddijk had op 9 mei de bewaking van het complex overgenomen en was met versterkingen (kanonniers, een mitrailleursectie van 2-I G.B. en een infanteriesectie van de 12e Reserve Grenscompagnie) over de gebouwen verdeeld. De sectie van Gerardus’ 45e Reserve Grenscompagnie die hier lag, de 1e sectie onder luitenant N. Bruin, was ondergebracht in de kantonnierswoning; de andere eenheden in het Dijkhuis, Huis Bloem en het café.

Op 12 mei 1940, kort na 8 uur, trok een formatie Duitse vliegtuigen de aandacht. Om 8.15 uur openden zeven vliegtuigen het vuur op het complex, van west naar oost; de grotendeels houten kwartieren vlogen in brand, en ruim twintig minuten lang werd Breezanddijk beschoten. Een zware mitrailleur werd tegen de vliegtuigen in stelling gebracht, “helaas zonder resultaat”. Op bevel van de staf werd het complex ontruimd; omdat de bagagewagen door de beschieting onklaar was, werd de hele bezetting met de gewonden en enkele burgers op één trailer naar Den Oever gebracht. De aanval staat ook in het verdedigingsbevel van de Stellingcommandant zelf: het bevel van 12 mei (14.00 uur, Schout-bij-Nacht H. Jolles, chef-staf I.L. Uijterschout) meldt dat vliegtuigen “met mitr. vuur aanvallen” deden op “de complexen Kornwerderzand, Breezanddijk en Den Oever”.

De beschieting eiste slachtoffers. Gedood werden dpl.soldaat Bakker (12e R.G.C.) en twee burgers (mevr. Blom en mevr. Halbertsma). Onder de gewonden waren vier mannen van de 45e Reserve Grenscompagnie: Zasburg, Van der Woude, Prins en Bruinsma. De ziekendrager Peter Smulders van de 45e R.G.C. verzamelde onder vuur de gewonden en voerde de drie zwaarstgewonden persoonlijk af; voor zijn moed werd hij voorgedragen voor de Militaire Willems-Orde. Commandant Bruin noteerde dat zich “geen paniek” voordeed, maar dat de gevechtsopstellingen “tegen een dergelijke beschieting niet bestand” bleken.

Waar was Gerardus die meidagen? Met de huidige bronnen is dat niet exact vast te stellen. Zijn eigen foto’s plaatsen hem zowel in Breezand als op Breezanddijk en op beide plekken werd gevochten. Ook de stafkaart hierboven plaatst het gros van zijn compagnie bij Breezand, met één sectie afgesplitst naar Breezanddijk. Op de dijk lag die sectie (Bruins 1e sectie) die op 12 mei werd gebombardeerd. En in Breezand nam een sectie zware mitrailleurs op 10 mei de overvliegende Duitse vliegtuigen, op weg naar vliegveld De Kooy, onder vuur. Die Duitse aanvallen op De Kooy van 10 mei zijn onafhankelijk bevestigd door het gevechtsbericht van het 21e Grensbataljon (majoor A.J. van der Blom): zes Messerschmitts vielen het vliegkamp om 4.00 uur aan, met herhalingen om 10.00 en 12.00 uur. Breezand lag bovendien zo onbeschermd dat de leiding het kort daarna liet ontruimen. In welke sectie Gerardus precies zat op 10 en 12 mei, is tot op heden niet uit de beschikbare documenten gebleken. Of hij was in Breezand of op de Breezanddijk en beide locaties werd die dagen bestookt door de Duitsers.

Een soldaat van opa’s eigen compagnie, B.J. Bruinsma, beschreef de aanval op Breezanddijk: “’s morgens wilde ik, nadat ik de hele nacht wachtdienst had gehad, gaan slapen, toen wij beschoten werden door Stuka’s … Door deze beschieting werd ik gewond door een schot door mijn schouder.” Onder vuur kroop hij naar een ander gebouw om telefonisch ziekenwagens te laten komen; tijdens dat gesprek werd hij opnieuw geraakt, in schouder en oor, “maar ik heb rustig doorgesproken”. Hij ontving het Oorlogsherinneringskruis. B.J. Bruinsma (45e Reserve Grenscompagnie), verklaring 24 augustus 1950

Op 14 mei 1940, na het bombardement op Rotterdam en het Duitse dreigement ook andere steden te treffen, besloot opperbevelhebber generaal Winkelman de strijd te staken; op 15 mei werd de capitulatie getekend. Ook aan de Afsluitdijk legden de troepen toen de wapens neer, Kornwerderzand was nooit veroverd, maar volgde het algemene capitulatiebevel. De overgavebesprekingen voor de Stelling van Den Helder werden in de nacht van 14 op 15 mei gevoerd in hotel De Wijnberg te Sneek, op het stafkwartier van de Duitse generaal Feldt.

Daarmee waren de Nederlandse militairen, waaronder Gerardus, formeel krijgsgevangene van de Wehrmacht. Voor verreweg de meesten duurde die eerste gevangenschap echter maar kort, en daarover gaat het volgende hoofdstuk.

BronnenOorlogszakboekje, verlofdocumenten, dienststempel “45 Res. Grens Comp.” en diensttijd-foto’s Breezand/Afsluitdijk (familiebezit); NIMH; oorlogsorganisatie Nederlandse leger 1939–40 (westervoort1940.nl, TracesOfWar); dossier 45e Reserve Grenscompagnie, met o.a. de brief van P. Verhoog (1957) en de verklaringen van B.J. Bruinsma en I. de Boer (1950) (NIMH, collectie 409, nr. 461/029); Rapport Detachement Breezanddijk (Res. 1e Lt N. Bruin), 22 mei 1940 (NIMH, collectie 409, nr. 462/017); rapport en troepenopstellingskaart Stelling van Den Helder (Schout-bij-Nacht H. Jolles), 1940, met opa’s 45e Res.G.C. ingetekend als Stellingsreserve bij Breezand (NIMH, collectie 409, nr. 461/001); verdedigingsbevel Stelling van Den Helder (Schout-bij-Nacht H. Jolles, chef-staf I.L. Uijterschout), 12 mei 1940 (NIMH, collectie 409, nr. 461/002); Verslag Krijgsverrichtingen Stelling van Den Helder, 10–15 mei 1940 (kapitein I.L. Uijterschout), over o.a. de Duitse verliezen, de bijnaam “Totendeich” en de capitulatiebesprekingen te Sneek (NIMH, collectie 409, nr. 461/005–006); gevechtsbericht 21e Grensbataljon (majoor A.J. van der Blom), 27 juni 1940, over de luchtaanvallen op vliegkamp De Kooy (NIMH, collectie 409, nr. 461/027); L. Uijterschout, “De Afsluitdijk en de Stelling van Den Helder, 10–15 mei 1940”, Militaire Spectator (1980); mei1940.org en Atlantikwall-Wadden (Slag om de Afsluitdijk, Den Oever, Kornwerderzand); Google Street View (kerk Breezand).