Brüx: de brandstoffabriek

Op 27 augustus 1943 vertrok vanuit Mühlberg een transport van zo’n 250 soldaten naar Brüx in het Sudetenland (nu Most, Tsjechië). Gerardus was daarbij, op zijn reislijst schreef hij: “BRUX. (SUD.)”.

In diezelfde dagen legde Arie Jonkers de gang van zaken in Mühlberg vast: “Om 14.45 uur moesten we op appèl voor Brüx. Er werden onze namen en nummers opgenomen, vervolgens vroeg de Fransman of we vrijwilligers waren. Hierop werd eenstemmig met nee geantwoord.” Twee dagen later, op 27 augustus 1943, vertrokken ten minste 249 man naar Arbeitskommando 451 Brüx. Arie Jonkers (kgf. 107735, 5 R.I.), dagboek, Stalag IV-B Mühlberg, 25 augustus 1943

Hoe lang Gerardus in Brüx bleef, staat in geen enkel document met zoveel woorden, maar het laat zich vrij nauwkeurig afbakenen. Hij arriveerde eind augustus of begin september 1943, en zijn eigen Gesundheitskarte laat zien dat hij begin januari 1944 al in Niemes was: op 1 januari 1944 kreeg hij daar zijn eerste tyfusinenting, en een verplaatsingsaantekening op de kaart is gedateerd 2 januari 1944. Zijn verblijf in Brüx komt daarmee neer op ongeveer vier maanden, het najaar van 1943, precies de periode die medegevangene Alois Probst in zijn dagboek beschrijft als de zwaarste maanden in de fabriek.

De overplaatsing liep via Wistritz (nu Dubí), maar dat was geen werkkamp. Wistritz was het administratieve hoofdkamp van Stalag IV-C, een zogeheten Schattenlager (“schaduwkamp”): er verbleef zelf maar een handvol gevangenen. Het functioneerde vooral als kantoor, waar gevangenen werden geregistreerd, gekeurd en opnieuw ingedeeld. Gerardus werkte of woonde er dus niet; hij passeerde het alleen voor de papierwinkel. De echte werkkampen, eerst Brüx en daarna Niemes, vielen administratief onder dit hoofdkamp. Zo kwam Gerardus rond de jaarwisseling bij zijn definitieve werkkamp bij Niemes terecht, waar hij ruim een jaar zou blijven, zijn langste verblijf van de hele oorlog.